Ed Deci: een eerbetoon

Het is met groot verdriet dat we moeten meedelen dat Prof. Dr. Edward Deci op Valentijnsdag jongstleden is overleden. Ed was een inspirerend leider op het gebied van de motivatiepsychologie en samen met Prof. Dr. Richard Ryan, was hij de mede-oprichter van de Zelf-Determinatie Theorie. Deze sterk empirisch gevalideerde theorie vertrekt vanuit een groeigericht mensbeeld en bestudeert de processen die ervoor zorgen dat mensen ten volle kunnen openbloeien.

Edward Deci spendeerde zijn gehele carrière aan de Universiteit van Rochester. Hij was er sinds de jaren 1970 lid van het departement voor psychologie en ging in 2017 op emeritaat. Hij verrichtte baanbrekend werk rond het groeiproces intrinsieke motivatie en de rol van psychologische basisbehoeften aan autonomie, verbondenheid en competentie hierin. In de jaren 1980 vergezelde Richard Ryan hem en deden ze jarenlang innovatief en boeiend onderzoek rond thema’s zoals kwaliteitsvolle motivatie, mindfulness, intrinsieke waarden, en de behoefteondersteunende rol van leraren, ouders, en leidinggevenden. Ed was (co)auteur van meerdere boeken die een grote impact hadden op het onderzoeksgebied, zoals Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior (1985), Why We do What We Do (1991) and Self-Determination Theory: Basic Psychological Needs in Motivation, Development, and Wellness (2017).

Ik leerde Ed persoonlijk kennen toen ik in 1999-2000 een jaar in Rochester doorbracht, tijdens mijn laatste jaar psychologiestudies aan de KULeuven. Ik herinner me goed dat ik na een drukke dag altijd op zijn bureau langs kon komen (rond 18 uur) met mijn (vele) vragen, die hij geduldig, zorgzaam en met humor beantwoordde. Hij introduceerde me in de fascinerende wereld van de motivatiepsychologie en was mijn promotor van 2001-2005, samen met wijlen Willy Lens en Hans De Witte. Samen schreven we diverse hoofdstukken en empirische bijdragen, waarbij hij mij de stiel van het (her)schrijven bijbracht. Zo schreven we samen een stuk over de rol die de Zelf-Determinatie Theorie kan spelen binnen de Positieve Psychology, met als titel “Self-Determination Theory and Basic Need Satisfaction: Understanding Human Development in Positive Psychology” (Deci & Vansteenkiste, 2004).

Door de jaren heen werden we vrienden en hij was altijd geïnteresseerd in hoe het met onze kinderen ging en wat er in mijn persoonlijke leven gebeurde. Als hij in Europa was, dan zocht ik hem op om een paar dagen samen te spenderen in Milaan of Parijs. Een aantal dagen voor zijn overlijden kon ik hem nog kort ontmoeten en dat deed deugd. Hij stierf vredevol, omringd door wie hem lief was en tientallen schilderijen. Ed was een groot kunstliefhebber en vele jaren fungeerde hij als directeur en curator van een musum op Monhegan Island. Hij trok er jaarlijks tijdens de zomer heen; het eiland en museum is een trekpleister voor kunstenaars en kunstliefhebbers.

De positieve impact van de Zelf-Determinatie Theorie in Nederland en Vlaanderen op de academische wereld, de positieve psychologiebeweging en het werkveld valt niet te onderschatten. Velen dragen hun steentje bij aan de ontwikkeling en toepassing van de theorie. In talrijke levensdomeinen, zoals onderwijs, opvoeding, sport, werk en gezondheidszorg, vormen diverse inzichten en bevindingen een leidraad voor de ontwikkeling van een meer motiverende cultuur. Zo schreef Ed ook een voorwoord voor ons boek ‘Vitamines voor groei’ (Vansteenkiste & Soenens, 2015), een lijvig boek dat de basisprincipes van de Zelf-Determinatie Theorie bespreekt. In een meer recente uitgave, getiteld ‘Het ABC van motivatie in onderwijs’ (Vansteenkiste & Soenens, 2025), gaan we dieper in op het groeiproces intrinsieke motivatie en hoe leraren de interesse en geboeidheid bij hun leerlingen kunnen versterken.

De ZDT-gemeenschap zal zijn leiderschap, punctualiteit en toewijding sterk missen, als we straks de theorie verder ontwikkelen en onze missie voortzetten. Ed kon als geen ander ideeën helder en precies formuleren en hij begeleidde vele studenten op een zeer toegewijde en zorgzame wijze. Velen van ons zijn echter vastbesloten zijn nalatenschap te eren, aangezien zijn onderzoek, bijdragen en mentorschap ons niet alleen in ons professioneel, maar ook in ons persoonlijk leven hebben geraakt en geïnspireerd.